توصيه هايي براي سلامت جسمي روزه داران ديابتي
مربا و خرما به جاي زولبيا و باميه
سعيد اويس


ماه رمضان، فرصتي است که همه دوست دارند در برکت و رحمت گسترده اش شريک باشند. در اين ميان بيماران، سالمندان و کساني که وضعيت هاي خاص فيزيولوژيک مانند بارداري و شيردهي را از سر مي گذرانند، معمولا با يک سوال عمده مواجهند؛ آيا مي توانند روزه بگيرند يا نه و اينکه اگر روزه بگيرند، آيا با مشکلي روبه رو نخواهند بود؟ براي بيماراني که در حال سپري کردن دوره درمان هستند، پاسخ به اين سوال از اهميت ويژه يي برخوردار است، چرا که رعايت مولفه هاي موثر بر استمرار سير درمان، مهم ترين نکته يي است که آنها بايد عقلاً و شرعاً در هر گونه برنامه ريزي روزانه به آن توجه کنند. اگرچه نمي توان براي همه بيماران مزمن، يک حکم کلي صادر کرد و هر بيمار، شرايط خاص خود را دارد و فقط و فقط پزشک معالجش مي تواند درباره اينکه او مي تواند روزه بگيرد يا نه، نظر قطعي بدهد؛ با اين حال نکاتي در مورد هر بيماري وجود دارد که مي تواند به تصميم گيري درست افراد کمک کند. مرور اين نکات، شايد چند فايده مهم داشته باشد؛ اول اينکه در هر شرايطي، روزه گرفتن به صلاح فرد نيست و حتي از لحاظ شرعي هم توصيه نمي شود. دوم اينکه مي توان با ايجاد برخي تنظيم ها در برنامه غذايي و دارويي و آگاهي از علائم هشدار، در بسياري از بيماري ها به راحتي روزه داري کرد، بدون اينکه هيچ مشکل جدي به وجود آيد.

حدود 1/1 تا 2/1 ميليارد مسلمان در سراسر جهان زندگي مي کنند که از اين تعداد به طور ميانگين حدود 6/4 درصد به ديابت مبتلا هستند. حفظ مقدار قندخون در حد طبيعي (140- 60 ميلي گرم درصد)، هدف سير درمان ديابت است، زيرا افزايش درازمدت قندخون، سبب بروز عوارض ديابت مي شود که در آن صورت، درمان ديابت بسيار پرهزينه و گاه غيرممکن خواهد شد. بر اين اساس و به دليل افزايش خطر بروز عوارض، در صورت تغيير شديد الگو و مقدار مصرف غذا و مايعات، بيماران ديابتي بايد با دقت نظر خاصي، در صورت تمايل به روزه داري اقدام کنند. به همين دليل، ضروري است بيماران و پرسنل درماني از مخاطراتي که ممکن است بيماران ديابتي را در ماه رمضان تهديد کند، آگاه باشند. افراد ديابتي که از آموزش هاي لازم برخوردار شده اند به خوبي قادرند تشخيص دهند که آيا مي توانند روزه بگيرند يا خير، زيرا اين افراد طي آموزش هاي خود دريافته اند که به کدام گروه از ديابتي ها تعلق دارند و در مورد شرايط روزه داري در هر گروه حتماً با پزشک خود مشورت مي کنند. به عبارت بهتر، فرد ديابتي که روزانه قندخون يا قند ادرار خود را در منزل آزمايش نمي کند، احتمالاً قادر به روزه داري نخواهد بود، بيمار ديابتي که بدون انجام مشاوره با پزشک، روزه داري مي کند، در معرض خطر جدي افزايش درازمدت قندخون قرار دارد که اين امر علاوه بر عوارض جسمي، عوارض جانبي ديگري از جمله افزايش هزينه و حتي غيرممکن شدن درمان را در پي دارد.

روزه داري همراه با ايمني از عوارض ديابت

ديابت همان بيماري است که همه آن را به نام بيماري قند مي شناسند. کسي که بيماري قند دارد، بدنش نمي تواند به خوبي انسولين را توليد يا مصرف کند. قندها مهم ترين منبع انرژي بدن هستند. در حالت عادي اگر شما ديابت داشته باشيد، با مصرف انسولين يا قرص هاي کاهنده قندخون، قند خون تان تنظيم مي شود، ولي در ماه رمضان شما در طول روز به دليل روزه داري نمي توانيد انسولين تزريق يا قرص تان را ميل کنيد. از طرف ديگر، ساعت هاي طولاني بي غذايي، شايد شما را در خطر قرار دهد. بنابراين قبل از ماه رمضان بايد در اين باره با پزشک تان مشورت مي کرديد. پزشکان مي گويند براي افراد ديابتي، ممنوعيت کاملي براي روزه گرفتن وجود ندارد، ولي درباره هر فرد ملاحظات خاصي وجود دارد که با مشورت با پزشک مي توان به آنها دست يافت. ولي پزشکان روزه گرفتن را براي برخي ديابتي ها ممنوع مي کنند. طي ماه رمضان، اکثر افراد دو وعده غذا در روز مي خورند. قرآن کريم به طور مشخص بيماران را از روزه داري معاف کرده است. (سوره بقره، آيات 185-183) خصوصاً در صورتي که روزه داري منجر به عوارض شديد شود، به دليل افزايش خطر بروز عوارض در صورت تغيير شديد الگو و مقدار مصرف غذا و مايعات، بيماران ديابتي نيز جزء اين دسته معاف از روزه داري محسوب خواهند شد. دقت کنيد ببينيد ديابت شما اگر در گروه هاي زير قرار گيرد، روزه گرفتن براي شما ممنوع خواهد بود؛

- اگر ديابت نوع يک ناپايدار داريد.

- اگر بيماري ديابت نوع يک يا نوع دو داريد، ولي ديابت شما درمان و کنترل نشده است.

- اگر در کنار بيماري ديابت، مشکلات جدي قلبي مانند آنژين صدري ناپايدار داريد.

- اگر پيش از اين سابقه کماي ديابتي داشته ايد، يعني در اثر گرسنگي از هوش رفته باشيد. اين حالت در اثر افت ناگهاني قند خون در بيماران ديابتي رخ مي دهد.

- اگر باردار هستيد و دچار ديابت حاملگي شده ايد.

- اگر ديابت داريد، ولي دچار عفونت يکي از اندام هاي داخلي شده ايد، ديابت احتمال ابتلا به عفونت را افزايش مي دهد.

- اگر سالمند هستيد و ديابت داريد و دچار کاهش تمرکز و آگاهي شده ايد.

اما قضيه در مورد بيماران تحت درمان با انسولين فرق مي کند. استفاده از اين دارو با احتمال بالاي افت قندخون همراه است، بنابراين لازم است اين بيماران در فواصل نزديک به هم غذا ميل کنند، به همين دليل، روزه داري به هيچ عنوان براي آنها توصيه نمي شود، ضمن اينکه بيماران انسوليني، معمولاً نمي توانند نوبت تزريق خود را، مگر در موارد خاص و زير نظر مستقيم پزشک معالج، حذف يا جابه جا کنند. به همين دليل توصيه تمام پزشکان و متخصصان به اين بيماران اين است که روزه نگيرند. در بيماران ديابتي، يکسري عوارض از جمله عوارض عصبي، چشمي، قلبي و کليوي وجود دارد که در صورت مشاهده هر کدام از اين عوارض در اين بيماران توصيه مي شود روزه نگيرند. در بيماران ديابتي نوع دو که بدون عارضه هستند، روزه داري به شرط رعايت يکسري مسائل توصيه مي شود؛ يکي از اهداف روزه حذف يک وعده غذايي است که اين مساله براي بيماران ديابتي چاق بسيار مفيد و در نهايت باعث کاهش وزن آنها خواهد شد، اما متاسفانه افراد با خوردن مقدار زيادي غذا هنگام افطار و سحر آن را جبران مي کنند که اين مساله بسيار خطرناک است.

خطرات روزه داري در بيماران ديابتي

بيماراني که تمايل به روزه داري دارند، بايد به طور کامل نسبت به خطرات مرتبط آگاهي داشته باشند و براي اينکه بتوانند روزه ايمن تري بگيرند، به طور دقيق دستورات کادر درماني را رعايت کنند. برخي مخاطرات در دوران روزه داري را مي توان اينچنين برشمرد.

افت قندخون

کاهش مصرف غذا، يکي از علل اصلي افت قندخون است. روزه داري باعث افزايش خطر افت قندخون در مبتلايان به ديابت مي شود. در واقع مي توان گفت خطرناک ترين عارضه روزه داري براي افراد ديابتي، کاهش بيش از اندازه قندخون است. بنابراين بايد با تنظيم غذاهاي افطار و سحر از افت قندخون پيشگيري کنيد. ايده آل اين است که با استفاده از گلوکومتر، پيش از افطار، دو ساعت بعد از افطار و پيش از سحر در ماه مبارک رمضان قند خون تان را اندازه گيري کنيد. در صورتي که اين وسيله را نداريد، آزمايش قند خون ناشتا را به قبل از افطار موکول کنيد. ضعف و بي حالي شديد، عرق سرد فراوان، سرگيجه، تاري ديد، گرسنگي شديد و لرزش بدن از نشانه هاي افت قندخون است که در نهايت ممکن است به بيهوشي بينجامد. اگر در اين شرايط دستگاه گلوکومتر (اندازه گيري قندخون) را در دسترس داريد، فوراً قند خون تان را اندازه گيري کنيد. در صورتي که قند خون شما کمتر از 50 باشد، يقين کنيد قندخون شما افت کرده است و نياز به مصرف مواد قندي داريد. شما بايد حتماً براي سحري خوردن از خواب بيدار شويد، چون لازم است مواد غذايي و قندي لازم را در شروع روز در اختيار بدن تان قرار دهيد تا در طول روز دچار کاهش قند خون نشويد. زولبيا و باميه منابع قندي مناسبي براي شما به شمار نمي آيند. به جاي آن، از مربا يا دو عدد خرما همراه چاي استفاده کنيد.

بالا رفتن قندخون

افزايش مصرف مواد غذايي يا مواد قندي در ماه رمضان باعث بروز بيشتر اين مشکل مي شود.

از دست دادن آب بدن

مصرف کم مايعات هنگام روزه داري براي مدت طولاني، مي تواند باعث از دست دادن آب بدن شود که در آب و هواي گرم و مرطوب و افراد ديابتي با فعاليت بدني زياد، شديدتر است. علاوه بر آن، افزايش قندخون هم با دفع آب بدن از راه ادرار مي تواند اين مشکل را تشديد کند. در نتيجه ممکن است در افراد ديابتي روزه دار، افت فشارخون ديده شود.

عدم مصرف قرص و دارو

پزشکان توصيه مي کنند قرص هاي مصرفي صبح و ظهر را همزمان هنگام افطار و قرص شبانه را پيش از سحري ميل کنيد. گاهي در صورتي که قند خون تان کنترل شده باشد، پزشک در اين ماه قرص هاي شما را کاهش خواهد داد. در اين ماه بايد تمام حواس تان به اين باشد که در سحر يا افطار قرص تان را فراموش نکنيد، چون در طول روز به دليل مصرف نکردن مايعات، خون تان غليظ مي شود و قند خون تان افزايش خواهد يافت. در صورتي که قند خون تان بالا است و شما قرص تان را فراموش کرده ايد، بايد روزه تان را براي خوردن قرص افطار کنيد.

چند توصيه حياتي به ديابتي ها در ماه رمضان

الف- سنجش مرتب قندخون؛ ضروري است تمام بيماران ديابتي چندين مرتبه در روز گلوکز خونشان را اندازه گيري کنند. اين کار خصوصاً در بيماران مبتلا به ديابت نوع 1 و بيماران ديابتي نوع 2 که انسولين تزريق مي کنند بسيار مهم است. اگر شما در مناطق جنوبي ايران زندگي مي کنيد که هوا گرم تر است يا در اوقاتي از روز که مدت روز طولاني تر است و روزه داري طولاني تر، بايد بيشتر مراقب علائم افت قندخون و بروز مشکلات احتمالي باشيد. در خصوص نوارهاي اندازه گيري قندخون نيز توجه به تاريخ مصرف نوارها و هولوگرام مربوطه که نشان از نظارت وزارت بهداشت بر سير واردات، نگهداري و عرضه اين نوارها دارد، ضروري است. لازم به يادآوري است دستگاه هاي مختلف، قابليت هايشان از نظر اين شاخص ها متفاوت است، اما آنچه قابل توجه است آن است که در حال حاضر برخي سازمان هاي بيمه گر داخلي، با توجه به کيفيت برخي دستگاه هاي سنجش قندخون و با توجه به تاييديه هاي جهاني آنها، اقدام به ارائه بيمه مسووليت در قبال کاربران آنها کرده اند و اين مي تواند در وضعيت موجود، به عنوان يک مزيت مورد نظر قرارگيرد.

ب- تغذيه؛ رژيم غذايي ماه رمضان نبايد تفاوت عمده يي با رژيم هاي سالم و متعادل داشته باشد و بايد هدف آن، حفظ وزن باشد. از مصرف مقدار زياد غذاهاي غني از کربوهيدرات و پرچربي (که به صورت سنتي هنگام افطار مصرف مي شوند) بايد پرهيز کرد. احتمالاً مصرف غذاهاي حاوي کربوهيدرات هاي پيچيده براي سحري و مصرف غذاهاي حاوي کربوهيدرات هاي ساده براي افطار مناسب ترند. همچنين بايد مصرف مايعات در ساعات بين افطار و سحر افزايش يابد. وعده سحر نيز بايد تا حد امکان در ديرترين حالت ممکن صرف شود. روزه داري براي بيمار ديابتي در صورتي مفيد است که رژيم غذايي خود را درست رعايت کند.

ج- ورزش و فعاليت بدني؛ احتمالاً نيازي به تغيير سطوح معمول فعاليت بدني وجود ندارد. بررسي هاي زيادي نشان مي دهد که ورزش هاي سبک و متوسط در طول ماه مبارک رمضان براي بيماران غيروابسته به انسولين (يعني کساني که قرص هاي کاهنده قندخون مصرف مي کنند) مناسب نيست، چون روزه داري تحمل ورزش را مختل مي کند.