توصيه هايي به بانوان روزه دار
افزايش خطر انسداد مغزي به دليل تشنگي
دکتر بابک زماني*

خانم 32 ساله يي است اندکي چاق، از چهار روز پيش سردردي پيدا کرده که رو به افزايش بوده است. روز گذشته به طور ناگهاني دچار تشنج شده و اکنون فلج نيمه راست بدن و دچار اختلال تکلم شده. هيچ گاه براي جلوگيري قرص ضدحاملگي مصرف نکرده است ولي از چند روز پيش از شروع علائم، براي ايجاد تاخير در قاعدگي براي روزه داري، قرص ضدحاملگي مصرف کرده است. تشخيص راحتي است، او مبتلا به ترومبوز يا انسداد در وريدهاي مغز شده است. عامل اين بيماري هم مصرف نامنظم قرص هاي ضدحاملگي در شرايط کم آبي بدن است؛ بيماري که متخصصان مغز و اعصاب به وفور در کساني که در اين شرايط قرص ضدحاملگي خورده اند، مشاهده مي کنند اما به نظر مي رسد هنوز اطلاعات عمومي کافي در اين زمينه وجود ندارد.

ترومبوز وريدي- سينوسي از گروه بيماري هايي است که اطلاع عمومي از آن و شرايط مساعدکننده آن مي تواند تاثير قابل توجهي در کاهش ميزان بروز آن داشته باشد. اطلاع عمومي در مورد اين بيماري نه تنها در عرصه عمومي بلکه در جامعه پزشکي هم بسيار کم و از جنبه هايي غيردقيق است.

در هر دقيقه ميزان قابل توجهي خون به طور مداوم وارد مغز مي شود و بعد از استفاده توسط مغز همين ميزان خون بايد از مغز خارج شود. مسير ورود و خروج خون از مغز جداست. خوني که با فشار و با ضربان قلب از طريق شريان ها وارد مي شود، بايد به طور مداوم از طريق وريدها يا سينوس ها (با سينوس هاي اطراف بيني اشتباه نشود) خارج شود. هر اختلالي در تخليه خون مغز، باعث پرخوني در مغز و تورم آن مي شود و از آنجا که مغز در محفظه يي محدود شده است با اين تورم و پرخوني امکان افزايش حجم نمي يابد و در نتيجه به عناصر حياتي مغز فشار آمده و خطرات زيادي بيمار را تهديد مي کند. واقعيت اين است که خداوند براي جلوگيري از اين انسداد (يا همان ترومبوز)، مکانيسم هاي متعدد و بي شماري تعبيه کرده که ما تاکنون فقط تعداد کمي از آنها را شناخته ايم. براي بروز انسداد در اين سيستم تنها يک عامل کفايت نمي کند و معمولاً عوامل متعددي دست به دست هم مي دهند تا اين انسداد ايجاد شود. مگر اينکه يکي از اين عوامل آنقدر قوي باشد که علل ديگر را تحت الشعاع قرار دهد. اولاً اين بيماري در خانم ها شايع تر است و به خصوص در خانم هاي چاق شيوع بيشتري دارد. در بسياري از موارد زماني ديده مي شود که بيمار به دلايل مختلف دچار کم آبي شده باشد. طبيعتاً خون غليظ چسبندگي بيشتري دارد. قرص هاي ضدحاملگي هم از آنجا که چسبندگي خون را افزايش مي دهند احتمال اين ترومبوز را افزايش مي دهند. به خصوص به نظر مي رسد مصرف نامنظم يا مقطعي اين قرص ها تاثير بيشتري داشته باشند. شايد به اين دليل که به ناگاه تعادل انعقادي را به هم مي زنند. از همه اينها مهم تر اينکه، افراد مختلف استعدادهاي مختلفي نسبت به پديده ترومبوز دارند و در حال حاضر فاکتورهاي متعددي شناخته شده است که نه تنها باعث انعقاد نمي شود، بلکه از انعقاد خون جلوگيري مي کند. ميزان فاکتورهاي ضدانعقاد در افراد مختلف يکسان نيست و در برخي افراد اساساً برخي از اين فاکتورها وجود ندارد. فاکتور مهم ديگر وجود عفونت در اطراف مغز مثل گوش و سينوس هاي بيني است. وجود اين عفونت ها انعقاد خون را در قسمت هاي مجاور افزايش مي دهد و باعث افزايش پديده ترومبوز مي شود.

از آنجا که وريدها يا سينوس هايي که خون را از داخل مغز تخليه مي کنند، در افراد مختلف اشکال مختلفي دارند و در هرحال بسيار پيچيده هستند، علائم باليني ترومبوزهاي سينوسي بسيار متنوع و در بسياري از موارد بسيار گول زننده است. در برخي موارد به دليل اينکه احتقان فقط در قسمت محدودي از مغز اتفاق مي افتد و اين احتقان کندتر از معمول پيشرفت مي کند، علائم باليني بسيار شبيه تومورهاي مغزي مي شود. در برخي موارد که پرخوني در قشر مغز اتفاق افتاده است، ابتدا باعث تشنج مي شود و ممکن است اين بيماران با مبتلايان به صرع اشتباه گرفته شوند. در برخي موارد ترومبوز با سرعت اتفاق مي افتد، جدار رگ ها در برابر اين پرخوني طاقت نياورده، پاره مي شوند و مقداري خون در مغز مي ريزد و اين بيماران شبيه مبتلايان به سکته مغزي مي شوند. در بسياري از موارد هم تخليه خون تمام مغز اشکالي پيدا مي کند که آنقدر شديد نيست که بيمار را بکشد، ولي به تدريج بيمار دچار افزايش فشار داخل مغزي مي شود؛ شبيه حالتي که به آن تومور کاذب گفته مي شود. در هرحال به نظر مي رسد در بسياري از اين موارد سردرد يک علامت ثابت باشد.

پيشرفت هاي جديد تصويربرداري از مغز باعث شده است که شيوع ترومبوز سينوسي از آنچه در گذشته تصور مي شد بسيار بالاتر برود. بسياري از بيماران که در گذشته تشخيص هاي ديگري براي آنان مطرح مي شد، امروزه به عنوان ترومبوز سينوسي شناخته مي شوند و بسياري موارد خفيف تر هم تشخيص داده مي شوند، اما مهم تر از همه اينکه درک اهميت اين تشخيص و درک مکانيسم هاي بروز آن نه تنها باعث درمان بهتر بيماران شده، بلکه باعث شده بتوانيم به نحو موثري از آن پيشگيري کنيم، چرا که ترومبوز سينوسي از آن گروه بيماري هايي است که اطلاعات عمومي به شدت مي تواند بر ميزان شيوع آن تاثير بگذارد، بنابراين اطلاع رساني در مورد آن و روش هاي پيشگيري از آن، بايد در دستور کار بخش سلامت رسانه ها قرار بگيرد. همه ساله در ماه رمضان متخصصان مغز و اعصاب با بيماران متعددي مواجه مي شوند که براي تاخير در قاعدگي از قرص هاي ضدحاملگي به صورت کوتاه مدت استفاده مي کنند و در شرايط کم آبي بدن دچار بيماري ترومبوز سينوسي مي شوند. امسال نيز با توجه به اينکه ماه رمضان در تابستان بوده و ساعت روزه داري طولاني است، به نظر مي رسد اين خطر از سال هاي پيش هم بيشتر باشد. بنابراين زمان مناسبي است که از طريق رسانه ها اين موضوع به اطلاع مردم رسانده شود.

*متخصص مغز و اعصاب