طب مكمل، نقبى به دانش حكيمان قديم





[شيدا جعفرى خانقاه]

بيمارى و درد از نخستين همنشينان بشر بوده و انسانها همواره به دنبال راهى براى ترميم و درمان آن بوده اند.در گذشته با توجه به نگاه هر فرد به بيمارى و عوامل مادى و ماورايى و همچنين امكاناتى كه در دسترس داشته است، درمان تعريف و بيمارى مداوا مى شد.با رشد علم و دانش بشرى در علوم مختلف، علم پزشكى نيز در مسير رشد و توسعه قرار گرفت، اما هر روزه بيمارى هاى جديدى آشكار مى شود كه هنوز راه درمان آن يافت نشده است. درواقع علم پزشكى از جمله علومى است كه هميشه نسبت به گذشته كامل و نسبت به آينده ناقص است و چون با همه پيشرفت هاى حاصله در عرصه پزشكى هنوز درمان برخى بيمارى ها ناشناخته مانده و در مواردى نيز زمان بر است، متخصصان سعى دارند با مطالعه شيوه هاى درمانى به جا مانده از طبيبان كهن راه هاى جديدى براى شناخت و درمان بيمارى ها پيدا كنند. امروزه روش هاى سنتى درمان بيماران، دوباره دوره اى جديد از حيات را آغاز كرده است كه در تعاريف پزشكى گاهى با نام طب مكمل شناخته مى شود. در تعريف طب مكمل و وجوه افتراق و اشتراك آن با طب سنتى تعاريف متفاوتى وجود دارد. دكتر امير مهدى طالب، عضو هيأت علمى دبيرخانه طب مكمل و سنتى وزارت بهداشت و درمان در گفت و گو با «ايران» در اين باره مى گويد: طب سنتى به مجموعه روش ها يا شيوه هاى درمانى گفته مى شود كه در يك كشور و ميان اقوام مختلف با هدف حفظ و ارتقاى سلامت در قرون متمادى به كار رفته و از نسلى به نسل ديگر منتقل شده است. اگر اين شيوه ها و روش هاى درمانى در ساير كشورها و از سوى ديگر ملت ها استفاده شود در اصطلاح به آن طب مكمل يا جايگزين مى گويند.
با گسترش ارتباطات اجتماعى و فرهنگى اين شيوه هاى درمانى بين ملت ها و اقوام ديگر رايج شده است. براى نمونه طب سنتى چين و هند (كه با نام طب يونانى از آن ياد مى شود) برگرفته از طب سنتى ايران است كه اكنون در بسيارى از كشورهاى غربى گسترش يافته و به عنوان طب مكمل از آنها ياد مى شود.
وى با اشاره به اين كه در مجامع علمى اين عبارت در مجموع با عنوان طب مكمل و جايگزين مصطلح است، مى افزايد: «واژگان مزبور از نظر معنى و مفهوم تا حدودى مشابه است، اما از نظر ريشه هاى اعتقادى، فرهنگى، اصول و مبانى، چگونگى كاربرد، حيطه هاى قانونى و نظارتى و بسيارى از زمينه هاى ديگر در يك كشور با ساير كشورها و ملت ها تفاوت زيادى دارد.
اين متخصص فارماكوگنوزى درباره اين كه «آيا مى توان از طب مكمل يا جايگزين به عنوان طب جانشين براى درمان بيمارى ها به جاى طب امروزى استفاده كرد يا خير » مى گويد: برداشت هاى كلى از تعريف اين طب به اين معنى كه اين شيوه درمانى مى تواند جايگزينى براى طب رايج امروزى شود، صحيح نيست. بر اساس تحقيقات مجامع علمى و تأكيدات سازمان هاى علمى بين المللى مانند سازمان جهانى بهداشت، همواره بر اين اصل تأكيد مى شود كه كشورها براساس فرهنگ خود، راهكارهاى كاربرد منطقى و علمى طب مكمل يا جايگزين و تلفيق آن با پزشكى جديد را درنظام خدمات بهداشتى - درمانى كشور خود طراحى و اجرا مى كنند ضمن اينكه كسب دانش و تجربه كافى براى استفاده از اين نوع طب، ضرورى و اجتناب ناپذير است.
وى با اشاره به پتانسيل هاى مثبت موجود در كشور در اين زمينه، جايگاه طب مكمل را در ايران مثبت ارزيابى و اظهار مى كند: وجود هزاران كتاب و دست نوشته هاى ارزشمند، تنوع گياهان دارويى و بويژه پژوهش هاى انجام شده از سوى محققان موجب شد تا اين رويكرد پس از انقلاب با جديت بيشترى دنبال شود و با آغاز فعاليت رسمى دبيرخانه شوراى طب سنتى و مكمل در وزارت بهداشت و انجام وظايف قانونى محوله به آن، آموزش رسمى مهمترين رشته هاى مورد نظر از جمله طب سنتى ايران، كاپروپراكتيك، طب سوزنى و هوميوپاتى ويژه پزشكان و نيز داروسازى سنتى براى داروسازان مورد توجه قرار گرفت. همچنين هم اكنون امكان اختصاص بودجه هاى تحقيقاتى براى انجام پژوهش در زمينه هاى گوناگون طب سنتى، طب مكمل يا جايگزين از سوى معاونت هاى مربوطه در دانشگاه هاى علوم پزشكى كشور و در مجموع از طريق معاونت تحقيقات و فناورى وزارت بهداشت، وجود دارد. با توجه به اين اقدامات در سال هاى اخير سازمان جهانى بهداشت اعلام كرده است ايران در گروه كشورهايى است كه با هدف قانونمند كردن زمينه هاى گوناگون طب سنتى و طب مكمل يا جايگزين عمل كرده و در زمينه استفاده علمى از قابليت هاى درمانى و نيز توسعه روزافزون آنها در مسير خوبى گام برداشته است.
دكتر يونس پناهى، عضو هيأت علمى دانشگاه نيز در اين باره با منفك دانستن طب سنتى از طب مكمل مى گويد: هر نوع روش درمانى كه جداى از شيوه هاى طب رايج يا طب امروزى باشد، در زمره طب مكمل قرار مى گيرد. استفاده از رژيم درمانى، تغيير شيوه زندگى، آموزش مهارت هاى زندگى از شيوه هاى درمانى طب مكمل است، اما اينكه بگوييم طب سنتى همان طب مكمل است، اشتباه است، زيرا طب سنتى با پيشينه اى كهن در دنيا شامل مجموعه اى از شيوه هايى است كه به حفظ سلامتى و درمان بيمارى ها مى انجامد و رابطه تنگاتنگى با گياهان، حيوانات و مواد معدنى دارد.
اين متخصص فارماكوتراپى مى گويد: به كار بردن واژه جايگزين در اين نوع طب، بدان معنا نيست كه آنچه سيستم طب رايج (طب امروزى) براى درمان بيمارى تجويز مى كند، حذف و يك داروى گياهى يا شيوه طبيعى مثل رژيم درمانى، جايگزين آن شود، بلكه بايد از طب مكمل به عنوان عامل تكميل كننده براى درمان بيمارى ها و كم كردن عوارض جانبى ناشى از كاربرد داروهاى شيميايى و غيرطبيعى استفاده كرد. درمانگران اين رشته نيز بايد به اين امر واقف باشند كه استفاده از دو طب مكمل و سنتى به عنوان دوطب مستقل از هم براى هرگونه پيشگيرى و درمان، نيازمند مطالعات دقيق و كاملاً علمى است و بايد تأثير اين روش ها در درمان بيمارى به اثبات رسيده باشد.
دكتر كيارش ساعتچى، عضو هيأت علمى مركز تحقيقاتى، درمانى و تشخيص طب مكمل- جايگزين بيمارستان ميلاد مى گويد: طب مكمل فلسفه خاص خود را دارد، اينكه چرا انسان مريض مى شود چه كنيم تا بيمار بهبود يابد چرا انسان بايد به تعادل برسد چرا بايد دوباره به زندگى برگردد از جمله سؤال و جواب هاى مهم در فلسفه اين طب به شمار مى رود و واقع اين فلسفه به بايدها و نبايدها پاسخ مى دهد.وى با متمايز دانستن طب مكمل از طب سنتى مى گويد: طب مكمل با سابقه چندهزار ساله به عنوان طب اصلى مطرح بوده است، اما در طول تاريخ و ساليان دراز اين دانش دستخوش افت وخيزهايى شد، همين عوامل موجب شد تا ايران برخلاف كشورهايى چون چين، هند و يونان كه اندوخته هاى غنى اين دانش را در اختيار دارند، عقب بماند.وى مى گويد: هم اكنون بيمارستان ميلاد به عنوان اولين مركزى كه طب مكمل را به عنوان يكى از شيوه هاى درمانى راه اندازى كرده است، هر روزه بيمارانى را پذيرفته و درمان مى كند.
به هر حال در دنياى به ظاهر مدرن امروزى، فشارهاى زندگى پرشتاب، تغذيه ناسالم و آلودگى هاى محيطى از جمله عواملى هستند كه موجب فرسودگى روح، جسم و ذهن انسان و مانع رسيدن او به احساس سلامت و شادابى شده است. طب مكمل يا جايگزين با بيش از ۱۵۰ نوع روش درمانى يكى از شيوه هاى علم پزشكى است كه با تفاوت هايى در اصول، قواعد و راه هاى تشخيص و درمان سعى دارد با برگرداندن سلامتى به بيمار و جلوگيرى از ابتلا به بيمارى در اشخاص سالم، آرامش و تندرستى را كه يكى از آرزوهاى زندگى مدرن امروزى است به او برساند.